Αποστολή Κώστας Ονισένκο, φωτογραφίες Vladimir Klyuev

«Έβλεπα κάποιον φανταράκο, ταλαίπωρο, αδύνατο και χλωμό να μαραζώνει μέρα με τη μέρα και τελικά έπαιρνα τις εξετάσεις που έδειχναν ότι δεν του μένει πολλή ζωή. Έβαζα λυτούς και δεμένους για να του δοθεί έστω ένα παράσημο προτού πεθάνει. Αυτό μόνο μπορούσα να του δώσω. Έγιναν πολλά λάθη. ’νθρωποι χάθηκαν άδικα λόγω της καθυστερημένης εντολής για εκκένωση και της κακής ενημέρωσης για τον κίνδυνο της ραδιενέργειας κ.ά. Με τα χρόνια, εκείνα τα λάθη μετατράπηκαν σε αδικίες. Μεγαλύτερη από τις αδικίες είναι η λήθη. Εμείς που το ζήσαμε προσπαθούμε τέτοιες ημέρες να θυμίζουμε στον κόσμο τι συνέβη τότε, μετά την έκρηξη στον Ατομικό Ηλεκτρικό Σταθμό του Τσέρνομπιλ στις 26 Απριλίου του 1986». Με αυτά τα λόγια ο Ουκρανός βουλευτής και απόστρατος αξιωματικός του σοβιετικού στρατού Αλεξέι Ριαμπέκα ολοκληρώνει την αφήγησή του από τις μέρες της μεγαλύτερης πυρηνικής καταστροφής της ανθρωπότητας, από την οποία συμπληρώνονται σήμερα 25 χρόνια.

«Στην περίπτωση που οι πυροσβέστες δεν είχαν δουλέψει με ταχύτητα, εξυπνάδα και αυταπάρνηση η πυρηνική καταστροφή θα ήταν πολύ μεγαλύτερη απ' όσο ήταν και απ' όσο φαντάζεσθε. Ερχόμαστε εδώ κάθε χρόνο για να τιμήσουμε όλα τα αδέρφια μας που έχασαν τη ζωή τους επιτόπου ή αργότερα εξαιτίας του Τσέρνομπιλ» περιγράφει στην «Καθημερινή» ο Φιλίπ Ντεσιάτνικοβ, ο οποίος την περίοδο του ατυχήματος διατελούσε αρχηγός της Πυροσβεστικής Υπηρεσίας του Κιέβου και μετέπειτα όλη της Ουκρανικής ΣΣΔ. Τον συναντήσαμε στο Τσέρνομπιλ όπου είχε έρθει μαζί με συναδέλφους του από εκείνη την περίοδο. «Ερχόμαστε κάθε χρόνο τέτοια ημέρα εδώ για να τιμήσουμε εκείνους που χάθηκαν. Οι πυροσβέστες ήταν από τους πρώτους που επλήγησαν από το δυστύχημα» τονίζει ο Ντεσιάτνικοβ.

Οι παρυφές του δρόμου που οδηγεί στο Τσέρνομπιλ γίνονται πολύχρωμες σε σημεία όπου υπάρχουν κατοικημένες περιοχές από εκατοντάδες στεφάνια πλαστικών λουλουδιών που πουλάνε οι ντόπιοι τέτοιες ημέρες κάθε χρόνο. Φέτος, εκτός από τους παλιούς κατοίκους μερικών από τις 94 κατοικημένες περιοχές που εκκενώθηκαν (οι περισσότεροι εκ των οποίων από τις πόλεις Πρίπιατ και Τσέρνομπιλ), άτομα που εργάστηκαν για την αποκατάσταση, συγγενείς και φίλους ανθρώπων που χάθηκαν, στην περιοχή έφτασαν και χιλιάδες επισκέπτες απ' όλο τον κόσμο. Η κυβέρνηση της Ουκρανίας έδωσε μεγάλη έμφαση στην προβολή της επετείου σε μια προσπάθειά να συγκεντρώσει χρήματα για την κατασκευή της δεύτερης σαρκοφάγου πάνω από το σημερινό κάλυμμα του αντιδραστήρα Νο 4, ο οποίος εξερράγη το 1986 μολύνοντας ανεπανόρθωτα το περιβάλλον. Πλησιάζοντας προς την ελεγχόμενη ζώνη αυτοκίνητα περιμένουν τη σειρά τους για να μπουν στην περιοχή που εκκενώθηκε στις 2 Μαΐου του 1986 κλείνοντας απ' έξω για πάντα περίπου 200.000 κατοίκους. Σήμερα αυτή η περιοχή εμβαδού 2.600 τ. χιλ αποκαλείται «Ζώνη Αποκλεισμού» ή απλώς «Ζώνη». Ανάμεσα στα οχήματα των ΜΜΕ, τα περιπολικά και τα υπηρεσιακά, τα πούλμαν των επισκεπτών την μνήμης, ένα παλιό Λάντα ξεχωρίζει. Δεμένη στο πίσω μέρος του, μία καρότσα. Μέσα σε αυτή, ένα φέρετρο. Πάνω του, ένας μεγάλος ξύλινος σταυρός. «Η γιαγιά μας είχε ζητήσει να την θάψουμε εκεί που γεννήθηκε», εξηγεί η γυναίκα που κάθεται στη θέση του συνοδηγού και συστήνεται ως Τατιάνα Καρτάσοβα. «Φύγαμε όταν εκκενώθηκε η περιοχή. Εκείνη ποτέ δεν το ξεπέρασε».

Διαβάστε Πριν από 25 έτη ο κόσμος έμαθε το Τσερνομπίλ   Μεγαλώνει εκ νέου η ανησυχία για τη Φουκουσίμα

Τα επίπεδα ραδιενέργειας σε περιοχές του Τσέρνομπιλ παραμένουν αρκετές φορές σε υψηλότερα επίπεδα από το επιτρεπτό. Μετά το ατύχημα συνεργεία καθάρισαν αρκετά από τα σημεία των πόλεων και τους δρόμους από υπολείμματα ραδιενέργειας ωστόσο επικίνδυνα σωματίδια μεταφέρονται μέσω της σκόνης. Πολύ υψηλότερα επίπεδα ραδιενέργειας συναντώνται σε μεμονωμένα σημεία τα οποία οι ντόπιοι αποκαλούν «λεκέδες». Οι επισκέπτες της Ζώνης εντοπίζουν τα επικίνδυνα σημεία με τη βοήθεια ειδικών μετρητών ή απλώς προσπαθούν να μην ξεφεύγουν από τους κεντρικούς δρόμους όταν κινούνται στο Πρίπιατ.

Οι αρχές είχαν ζητήσει από τους πολίτες των περιοχών που εκκενώθηκαν φεύγοντας να μαζέψουν ό,τι χρειάζονται για μόλις τρεις ημέρες. Πολλοί δεν άντεξαν μακριά από τα σπίτια τους, προσπάθησαν να γυρίσουν κρυφά. Τους πιάνανε, τους ξαναέδιωχναν, εκείνοι επέστρεφαν. Τελικά το ουκρανικό κράτος τους «ανέχθηκε» δίνοντάς τους τη δυνατότητα να παραμείνουν στην περιοχή υπό ειδικό καθεστώς. Σήμερα σε χωριά της Ζώνης ζουν περίπου 230 άτομα, στην πλειοψηφία τους ηλικιωμένοι. Για μερικά χρόνια έμεναν και μερικοί νεότεροι, μεταξύ των οποίων μάλιστα και ένα κοριτσάκι που γεννήθηκε εκεί μετά την καταστροφή.

Ο Ιβάν Ιβάνοβιτς Σεμενιούκ, ένας εύθυμος παππούς 74 ετών, ζει στην απαγορευμένη περιοχή μαζί με τη γυναίκα του Μαρία. «Γυρίσαμε με τη γυναίκα μου το 1988 στο χωριό μας», μας εξιστορεί. «Έξω μας είχαν δώσει ένα σπίτι αλλά δεν τα πήγαμε καλά με τους γείτονες. Δεν μας αντιμετώπιζαν καλά και τελικά σκέφτηκα ότι δεν έχω κανένα λόγο να τριγυρνάω από εδώ και από εκεί πλάι σε ξένους ανθρώπους. Έχω το σπίτι μου». Τα παιδιά τους ζουν εκτός ζώνης και τους επισκέπτονται σπάνια. Συντηρούνται με τα λαχανικά που καλλιεργούν, έχει κότες και μερικά γουρούνια. Παίρνει μια μικρή σύνταξη και πολλά δώρα από επισκέπτες που έρχονται στη Ζώνη σε κάθε επέτειο του πυρηνικού εφιάλτη του 1986.

Εκτός από τους κατοίκους που επέστρεψαν στην πόλη κυκλοφορούν κάθε μέρα εκατοντάδες άτομα, κυρίως οι εργαζόμενοι για την αδρανοποίηση των αντιδραστήρων. Ακόμα υπάρχει μεγάλος αριθμός εργαζομένων για τη φύλαξη και την ασφάλεια, δασοπυροσβεστών, αστυνομικών κ.ά οι οποίοι περνάνε πολλές ώρες μέσα στη Ζώνη. Η πλειοψηφία τους έχει δεθεί με την περιοχή, αγαπάνε την απόλυτη γαλήνη των πόλεων που παραδόθηκαν στην κακιά τους μοίρα. Στη μεγαλύτερη πόλη της περιοχής, το Πρύπιατ, οι δρόμοι και τα κτίρια έχασαν τη μάχη με τη φύση. Τα δέντρα και το χορτάρι μπαίνουν στα διαμερίσματα όπου πριν την καταστροφή ζούσαν 50.000 άτομα. Στις γύρω περιοχές αγριογούρουνα, λύκοι, αλεπούδες αλλά και άγρια άλογα έχουν πολλαπλασιαστεί. 25 χρόνια μετά, η φύση στο Τσέρνομπιλ έχει θεριέψει αποδεικνύοντας ότι στο τέλος οι μόνοι χαμένοι από την καταστροφή του περιβάλλοντος θα είναι οι ίδιοι οι άνθρωποι.

Σήμερα, για τους περισσότερους Ουκρανούς το Τσέρνομπιλ αποτελεί απλώς ένα κομμάτι της ιστορίας, συναισθηματικά φορτισμένης μεν, αλλά ιστορίας. Εξαιρούνται φυσικά τα εκατοντάδες χιλιάδες άτομα που επλήγησαν άμεσα από την καταστροφή. Για την Ιρίνα Λομπάνοβα, η οποία άνοιξε την καρδιά της στην «Καθημερινή» το Τσέρνομπιλ δεν στέρησε μόνο την υγεία της αλλά σημάδεψε όλη τη ζωή της. «Ο γάμος μου ήταν ο τελευταίος στο Πρίπιατ. Το ατύχημα είχε γίνει τη νύχτα μεταξύ 25 και 26 Απριλίου, λίγο μετά τα μεσάνυχτα. Ακούσαμε ένα βουητό αλλά δεν καταλάβαμε περί τίνος πρόκειται. Μια ώρα αργότερα άρχισαν να βαράνε τα τηλέφωνα ωστόσο δεν υπήρχε καμία ασφαλής πληροφορία για το τι είχε συμβεί. Το άλλο πρωί ρωτήσαμε τις αρχές για τι θα πρέπει να γίνει με τον γάμο μας και μας απάντησαν ότι ο γάμος πρέπει να γίνει ή, τέλος πάντως, ότι δεν υπάρχει κανένας λόγος να μην γίνει. Στις 26 Απριλίου του 1986 έγιναν συνολικά 7 γάμοι στο Πρίπιατ. Ο δικός μας ήταν ο τελευταίος. Φεύγοντας από το δημαρχείο κρατούσα ένα μπουκέτο με λουλούδια τα οποία μαράθηκαν κυριολεκτικά στα χέρια μου» περιγράφει σήμερα η 45χρονη Ιρίνα.

Ταυτόχρονα, ζωηρή είναι στην Ουκρανία η συζήτηση όσον αφορά τη χρήση της πυρηνικής ενέργειας. Η 25ετία από το Τσέρνομπιλ αλλά και η καταστροφή στην Ιαπωνία επαναφέρουν το θέμα στην επικαιρότητα. Μέσα σε 25 χρόνια η ασφάλεια των πυρηνικών εγκαταστάσεων βελτιώθηκε, ισχυρίζονται οι Ουκρανοί, οι οποίοι παρά τα μεγάλα δεινά που πέρασαν επιμένουν στην πυρηνική ενέργεια. «Θα μπορούσε να υπάρξει ο απολύτως ασφαλής αντιδραστήρας, ωστόσο τίθεται ζήτημα ισορροπίας σε σχέση με το κόστος λειτουργίας του. Βεβαίως, θεωρώ ότι οι νέοι αντιδραστήρες τρίτης γενιάς είναι πολύ ασφαλείς» αναφέρει ο Ανατόλι Νοσόφσκι, ο οποίος εργάζεται ως αναπληρωτής διευθυντής στην υπηρεσία που ελέγχει τις προδιαγραφές ασφαλείας στις πυρηνικές εγκαταστάσεις της Ουκρανίας. «Πιστεύω ότι πολλοί άνθρωποι που αρνούνται μετά βδεληγμίας την ατομική ενέργεια απλώς δεν ξέρουν περί τίνος πρόκειται και υπερβάλλουν. Ωστόσο, φυσικά και πρέπει οι αποφάσεις για την κατασκευή τέτοιων εγκαταστάσεων να γίνονται με τη συμφωνία των πληθυσμών που βρίσκονται γύρω» σχολιάζει στην «Κ» ο Ουκρανός επιστήμονας.

«Στις χώρες όπως η Ελλάδα οι συνέπειες της ραδιενέργειας ενδεχομένως δεν θα ήταν τόσο έντονες λόγω της διατροφής και ειδικότερα λόγω της λήψης ιωδίου μέσα από τα θαλασσινά τρόφιμα. Το ραδιενεργό ιώδιο είναι εκείνο που κάνει την πρώτη μεγάλη ζημιά καθώς κολλάει πάνω στον θυρεοειδή όταν δεν είναι κορεσμένο με ιώδιο από μόνο του. Για αυτό η πρώτη κίνηση των ιαπωνικών αρχών ήταν να μοιράσει 200.000 χάπια με ιώδιο. Πρόλαβαν τα χειρότερα», είναι το πρώτο πράγματα που μας λέει ο Ντμίτρι Μπαζίκα μόλις μαθαίνει ότι ερχόμαστε από την Αθήνα και μας προτρέπει να τρώμε πολλά ψάρια. Ο ίδιος είναι αναπληρωτής Γενικός Διευθυντής σε κρατικό κέντρο που μελετά τις συνέπειες της ραδιενέργειας στην υγεία. Το ατύχημα της Φουκουσίμα στην Ιαπωνία άνοιξε ξανά τη συζήτηση σχετικά με την χρησιμότητα και την επικινδυνότητα της πυρηνικής ενέργειας. Στην Ουκρανία, 25 χρόνια μετά την πυρηνική καταστροφή είναι ζωηρή.«Μπορώ να πω ότι μάθαμε αρκετά πράγματα όσον αφορά τις συνέπειες της ραδιενέργειας στην υγεία ωστόσο οι απόψεις διίστανται όσον αφορά στο πόσοι πέθαναν εξαιτίας του ατυχήματος στο Τσέρνομπιλ. 134 άτομα αρρώστησαν και πέθαναν άμεσα εξαιτίας της έκθεσής τους στη ραδιενέργεια, 6.400 άτομα εγχειριστήκαν για καρκίνο του θυρεοειδούς και αρκετές χιλιάδες ακόμα για άλλες μορφές καρκίνου. Σίγουρα η ραδιενέργεια συνδέεται με δημιουργίες όγκων και με καρδιακές παθήσεις» περιγράφει ο κ. Μπαζίκα. Ο ίδιος υποστηρίζει ότι πριν το Τσέρνομπιλ η αντιμετώπιση της ατομικής ενέργειας στη ΕΣΣΔ δεν ήταν η δέουσα και εκτιμά ότι το συγκεκριμένο ατύχημα θα μπορούσε να είναι πολύ χειρότερο. «Ωστόσο θεωρώ πως κάποιες χώρες που χρειάζονται την ατομική ενέργεια θα πρέπει να αποφασίζουν λαμβάνοντας υπόψη την γνώμη του λαού, κάνοντας σχετικά δημοψηφίσματα εξηγώντας τα οφέλη αλλά και τους σχετικούς κινδύνους».