Ελληνικός εθελοντισμός: προσφορά ή εκμετάλλευση;

Αν και μετά τους Ολυμπιακούς Αγώνες υπήρχε πρόσφορο έδαφος για ανάπτυξη του εθελοντισμού, το ελληνικό κράτος βρίθει ελλείψεων στον τομέα της οργάνωσης, με αποτέλεσμα η εθελοντική προσφορά να συγχέεται με την εκμετάλλευση.

Της Μαρίας Σαραντοπούλου
m.sarantopoulou@kathimerini.gr

Έλλειψη σεβασμού από τους αρμόδιους φορείς καταγγέλλουν εθελοντές που βλέπουν τον εθελοντισμό στην ελληνική κοινωνία να καταρρέει. Μετά την ενδιαφέρουσα εμπειρία τους στους Ολυμπιακούς Αγώνες του 2004, μία παρέα εθελοντών διαφορετικής μεταξύ τους ηλικίας ίδρυσε το σύλλογο «Συνεχιστές Εθελοντές» με σκοπό τη συνέχιση του εθελοντικού τους έργου. Όμως, η συμβολή τους σε μετέπειτα κρατικά προγράμματα δεν εκτιμήθηκε, σύμφωνα με τα όσα δήλωσαν στο kathimerini.gr.

«Μας χρησιμοποιούν για να μην πληρώσουν. Δε μας σέβονται», επεσήμανε χαρακτηριστικά μέλος του συλλόγου, εκφράζοντας βαθειά απογοήτευση για την ελληνική πραγματικότητα. Δεν ήταν λίγες οι φορές που σε κρατικές εκδηλώσεις οι υπεύθυνοι αδιαφόρησαν για την ύπαρξη των εθελοντών, όπως αναφέρουν οι τελευταίοι, χωρίς να τους προσφέρουν έστω «ένα μπουκάλι νερό». Τα όνειρά τους για ανάπτυξη του εθελοντισμού στην ελληνική κοινωνία και μετά την επιτυχή διοργάνωση των Ολυμπιακών Αγώνων φαίνεται πως έπεσαν στο κενό.

Στον αντίποδα, η εμπειρία τους σε ελβετική οργάνωση ήταν πολύ διαφορετική. «Αισθανθήκαμε ότι είχαμε αξιοπρέπεια, μας περιποιήθηκαν ιδιαίτερα», τόνισαν οι Συνεχιστές Εθελοντές. Στη χώρα μας οι αρμόδιοι φορείς δεν γνωρίζουν πώς πρέπει να διαχειριστούν τον εθελοντή, τις ανάγκες του και - όπως όλα δείχνουν - η προσφορά συγχέεται με την εκμετάλλευση. Για παράδειγμα, τα μέλη του συλλόγου δήλωσαν ότι είχαν κακή συνεργασία με το δήμο Αθηναίων, καθώς οι υπεύθυνοι του δήμου περιφρονούσαν το εθελοντικό τους έργο.

Για τους εθελοντές, ικανοποίηση δεν είναι να παραλάβουν ένα μπλουζάκι που θα γράφει «Ήμουν και εγώ εκεί», αλλά να προσφέρουν οτιδήποτε είτε σε άτομα και φορείς που έχουν ανάγκη είτε να συμβάλλουν στην πρόοδο του κοινωνικού συνόλου. Όπως υπογράμμισαν οι Συνεχιστές Εθελοντές, το μόνο που ζητούν είναι «σεβασμό», γιατί στόχος τους είναι να βοηθήσουν στην εξέλιξη του κρατικού φορέα και όχι να συντελέσουν στον πλουτισμό ιδιωτικών εταιρειών -που από ότι φαίνεται εκεί θα καταλήξουν- αφού χαίρουν εξαίρετης αντιμετώπισης.

Ανιδιοτέλεια αλλά και προσωπικό όφελος

Εθελοντές στο Χαμόγελο του Παιδιού μοιράστηκαν με το kathimerini.gr τη δική τους εθελοντική εμπειρία. Η κ. Ήβα Καρπουζοπούλου επεσήμανε πόσο σημαντικό είναι για εκείνη να δίνει αγάπη. Από 16 χρονών βοηθά παιδιά που έχουν ανάγκη, κάνοντας τους συντροφιά στις δύσκολες ώρες του νοσοκομείου. Όπως υποστήριξε: «Πληρώνομαι με το χαμόγελο των παιδιών».

Μαζί της και ο κ. Παντελής Κρόκος που, επίσης, από τα 16 του χρόνια ξεκίνησε να προσφέρει εθελοντική εργασία. «’ρχισα από καθαρή περιέργεια» είπε ο ίδιος, όμως μετά παρέμεινε, διότι όπως τόνισε: «νιώθεις τόσο πλήρης όταν ένα παιδί σε κρατά σφιχτά από το χέρι και σε ζητά ξανά και ξανά».

Ωστόσο, δεν πρέπει να παραλείψουμε και τους ασυνεπείς εθελοντές. Όπως σημείωσε ο πρόεδρος του Χαμόγελου του Παιδιού, κ. Κώστας Γιαννόπουλος «πολλοί εθελοντές εξαφανίστηκαν ή εμφάνισαν δείγματα ασυνέπειας». Οι «πρόσκαιροι» εθελοντές δρουν ασυνείδητα, με την προοπτική της φυγής σε περίπτωση που βρουν κάτι καλύτερο. Μάλιστα, ο κ. Γιαννόπουλος δήλωσε ότι «πολλές φορές ο επιφανειακός εθελοντής κατηγορεί τον φορέα, ενώ στην πραγματικότητα εμφανίζει ο ίδιος ελλείψεις».

Αξίζει να σημειωθεί ότι πέρα από λόγους ανιδιοτέλειας, ο εθελοντισμός μπορεί να έχει και προσωπικό όφελος. Δεν είναι λίγοι οι νέοι που θέλουν να συμπεριλάβουν στο βιογραφικό τους τη συμμετοχή τους σε κάποιο εθελοντικό πρόγραμμα, καθώς στο εξωτερικό - και κυρίως στα αμερικανικά πανεπιστήμια - αποτελεί εχέγγυο ορθής παιδείας και καλλιέργειας, κάτι το οποίο δεν ισχύει για τα ελληνικά δεδομένα.

Από την άλλη πλευρά, στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες - και όχι μόνο - ο εθελοντισμός έχει εδραιωθεί. Ο πρόεδρος του Χαμόγελου του Παιδιού παρατήρησε τη νοοτροπία του εθελοντισμού στο εξωτερικό, μετά από προσωπική του εμπειρία. Ο ίδιος επεσήμανε ότι «υπάρχει έντονα η έννοια της συλλογικότητας, οι εθελοντές είναι συνεπείς και συνειδητοποιημένοι, ενώ βοηθούν όσο μπορούν τα άτομα με ανάγκες», όχι μόνο σε γιορτές αγάπης, όπως τα Χριστούγεννα, αλλά ολόκληρο το χρόνο.

Πολιτικό και υλικό το ενδιαφέρον των Ελλήνων

Ο επίκουρος καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης του Πανεπιστημίου Αθηνών Δημήτρης Α. Σωτηρόπουλος που έχει ασχοληθεί ουσιαστικά με τον εθελοντισμό στην ελληνική κοινωνία, μίλησε στο kathimerini.gr και τόνισε ότι την άνθηση του εθελοντισμού εμποδίζουν σημαντικά «οι ιστορικά παγιωμένες σχέσεις κράτους - κοινωνίας, στις οποίες τον πρώτο ρόλο έχει το κράτος».

Αυτό έχει καταφέρει να ποδηγετήσει την κοινωνία, με το να επιβλέπει «εκ των άνω» και με το να ευνοεί ορισμένες μόνο από τις συλλογικές, εθελοντικές πρωτοβουλίες που προέρχονται από «τα κάτω», όπως είναι η επιλεκτική, πελατειακή κατανομή κρατικών κονδυλίων σε συλλόγους και σωματεία, ως προς την οποία ορισμένες φορές ο εκάστοτε αρμόδιος υπουργός ακολουθεί προσωπική πολιτική.

Όπως σημείωσε ο ίδιος, πολύ σημαντικό ρόλο διαδραματίζει η ελληνική ατομιστική και υλιστική αντίληψη. Αν και ο εθελοντισμός αναπτύχθηκε ιδιαίτερα λίγους μήνες πριν από τους Ολυμπιακούς Αγώνες του Αυγούστου 2004, με αφορμή το γεγονός αυτό, στοιχεία από την Ευρωπαϊκή Κοινωνική Έρευνα του 2002-2003 δείχνουν ότι οι Έλληνες μετέχουν συγκριτικά περισσότερο από άλλους Ευρωπαίους σε οργανώσεις με άμεσο πολιτικό ή υλικό ενδιαφέρον (π.χ. κόμματα, ορισμένα συνδικάτα) παρά σε οργανώσεις με άλλα, περισσότερο μετα-υλιστικά ενδιαφέροντα (π.χ. περιβαλλοντικές ή ανθρωπιστικές οργανώσεις). Πάντως, όπως υπογράμμισε, «στην Ελλάδα υπάρχει μια μακρά, αλλά όχι ευρεία, παράδοση εθελοντισμού που σχετίζεται με την προσφορά κοινωνικής αρωγής (φιλανθρωπικές οργανώσεις, σωματεία στον τομέα της κοινωνικής πρόνοιας)».

Απούσες οι ΜΚΟ από τα σοβαρά ζητήματα

Επιπλέον, ο μεγάλος αριθμός των Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων (ΜΚΟ), των οποίων το έργο βρίσκεται σε αναντιστοιχία προς τα μεγάλα κοινωνικά προβλήματα αποτελεί τροχοπέδη στην ανάπτυξη του εθελοντισμού στη χώρα μας. Από τις γνωστές οργανώσεις ελάχιστες ασχολούνται για παράδειγμα με τα ναρκωτικά, τη φτώχεια, τα προβλήματα των μειονοτήτων, των μεταναστών, την εκμετάλλευση γυναικών κλπ.

Ως επί το πλείστον, οι ΜΚΟ στην Ελλάδα ασχολούνται με πιο «ήπια» ζητήματα που αφορούν στην περιβαλλοντική, κοινωνική, αναπτυξιακή πολιτική, τα ανθρώπινα δικαιώματα κ.α., ενώ δεν πραγματεύονται καίρια θέματα, όπως η οικονομία, η ασφάλεια, η άμυνα και η χρήση της τεχνολογίας. Στα ζητήματα αυτά το κράτος και τα πολιτικά κόμματα διατηρούν την αποκλειστικότητα αποφάσεων και άσκησης πολιτικής.

«Αν αναπτυχθεί ο εθελοντισμός, τότε μπορεί, έστω εν μέρει, να διαχυθεί στις κοινωνικές σχέσεις μια λογική κοινωνικής αλληλεγγύης, πολύ διαφορετική από την επιχειρηματική και ανταγωνιστική λογική, που είναι σύμφυτη με τις σύγχρονες καπιταλιστικές κοινωνίες», ανέφερε ο κ. Σωτηρόπουλος. Συνάμα, πρόσθεσε ότι «σε ορισμένες κοινωνίες με παράδοση κρατισμού, όπως η δική μας, η ίδια λογική αλληλεγγύης διευκολύνει τα άτομα και τις ομάδες να ανεξαρτητοποιηθούν από την σχεδόν αυτόματη προσφυγή στο κράτος για την επίλυση οποιουδήποτε μικρού ή τοπικού προβλήματος».

Ο εθελοντισμός δεν αναπτύσσεται ούτε ασφαλώς εδραιώνεται από τη μια μέρα στην άλλη. Απαιτείται όραμα, σχέδιο, χρονικός προγραμματισμός, σχετική πολιτική βούληση σε διάρκεια χρόνου, καθώς και σταδιακή εξοικείωση του πληθυσμού με τη λογική της κοινωνικής αλληλεγγύης μέσω και της εθελοντικής προσφοράς.

Σήμερα, υπάρχουν θεσμοί και διαδικασίες σε διάφορους κρατικούς φορείς, π.χ. σε υπουργεία, όπου οι εθελοντές καλούνται να συμμετάσχουν στη διαμόρφωση μέτρων πολιτικής. Ωστόσο, συχνά οι σχετικές διαδικασίες -όπως είναι η διαβούλευση γύρω από ένα κοινωνικό πρόβλημα- τηρούνται μόνο προσχηματικά. Οι αρμόδιοι φορείς πρέπει να αντιληφθούν ότι οι εθελοντές δεν είναι πιόνια μιας σκακιέρας που προφέρουν μόνο αφοσίωση και δωρεάν εργασία, αλλά πολλές φορές μπορεί να είναι οι καταλληλότεροι γνώστες ενός αντικειμένου.

www.kathimerini.gr