Της Λουκίας Πρίνου

«Τα ανθρώπινα όντα, όπως τα γνωρίζουμε, εξελίχθηκαν από προγενέστερα είδη ζώων;» ήταν το ερώτημα που υποβλήθηκε σε πολίτες 34 χωρών, το 2005, στο πλαίσιο έρευνας του περιοδικού Science (Miller et al.,11-8-2006). Μόνο το 54% των Ελλήνων απάντησε ότι η υπόθεση είναι σωστή. Η χώρα μας κατέλαβε την 28η θέση.

«Ετυχε ποτέ να ακούσετε, να δείτε ή να διαβάσετε κάτι σχετικό με τον Δαρβίνο και τη θεωρία του;» ήταν το ερώτημα σε έρευνα μεταξύ Ελλήνων πολιτών που δημοσιεύθηκε στην «Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία» (18-3-2007). Το 52% των ερωτηθέντων δεν είχε ιδέα για την εξέλιξη των ειδών και για τον εκφραστή της σχετικής θεωρίας. Και από τους γνωρίζοντες, μόλις το 13% την αποδέχεται πλήρως. Ενα 50% την αποδεχόταν εν μέρει, ενώ το 27% την απέρριπτε εξ ολοκλήρου.

Θελήσαμε να διαπιστώσουμε τι αντιλήψεις είχαν διαμορφώσει οι Ελληνες μαθητές για τη θεωρία της βιολογικής εξέλιξης. Τα ευρήματα πρόσφατης σχετικής έρευνας (Πανεπιστήμιο Αθηνών, Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης, Πρίνου, Χαλκιά, Σκορδούλης 2007) είναι αποκαρδιωτικά.

• Κανένας μαθητής δεν ήταν σε θέση να χρησιμοποιήσει σε απλά παραδείγματα τη φυσική επιλογή για να εξηγήσει τις αλλαγές των οργανισμών, ενώ οι απαντήσεις τους έδειξαν παντελή άγνοια για τον μηχανισμό με τον οποίο συμβαίνουν. Οι περισσότεροι μαθητές αντιμετώπιζαν τους οργανισμούς ως ενιαίο σύνολο πανομοιότυπων ατόμων, που αλλάζουν ταυτόχρονα εξαιτίας της ανάγκης, αντιλήψεις που επικρατούσαν πολύ πριν γίνει αποδεκτή η θεωρία της φυσικής επιλογής του Δαρβίνου.

• Οι μαθητές έδειξαν να αγνοούν τι ακριβώς σημαίνει η εξέλιξη για τη βιολογία. Θεωρούσαν τη βιολογική εξέλιξη ως αλλαγή των ίδιων των ατόμων και όχι ως αλλαγές στη σύνθεση των πληθυσμών. Μόνο το 26,8% των μαθητών έδωσε την επιστημονική απάντηση σε αυτό το θέμα.

• Μόνο το 16,6% των μαθητών δεν δέχθηκε ότι τα «νέα γνωρίσματα εμφανίζονται στους οργανισμούς, επειδή τα χρειάζονται για να επιβιώσουν».

• Μόνο ένας στους τρεις μαθητές θεώρησε ότι οι διαθέσιμες αποδείξεις είναι επαρκείς για να θεωρείται αξιόπιστη η Θεωρία της Εξέλιξης.

• Λιγότεροι από τους μισούς μαθητές (46,7%) γνώριζαν ότι οι άνθρωποι δεν συνυπήρχαν με τους δεινοσαύρους.

Αυτά έμαθαν τα παιδιά (ή, μάλλον... δεν έμαθαν) αυτά είπαν. Στα εγχειρίδια της Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης της Βιολογίας, Γ΄ Γυμνασίου και Λυκείου, η Εξέλιξη αντί να αποτελεί το ενοποιητικό πλαίσιο, όπως παγκοσμίως προτείνεται, είναι ένα ανεξάρτητο κεφάλαιο που παρατίθεται αίφνης και τελευταίο... Από το μεγαλύτερο μέρος της Bιολογίας Γυμνασίου και Λυκείου απουσιάζει κάποια συγκεκριμένη συσχέτιση με την Εξέλιξη (εκτός από κάποιες αναφορές στο Πρόγραμμα της Βιολογίας της Α΄ Γυμνασίου για την επισήμανση ομοιοτήτων και διαφορών σε συστήματα διαφόρων ομάδων οργανισμών στα νέα προγράμματα, που εφαρμόστηκαν βαθμιαία μετά το 1997). Την τελευταία δεκαετία μάλιστα, από το 2000 περίπου έως σήμερα, ενώ και στους στόχους των Αναλυτικών Προγραμμάτων Βιολογίας συμπεριλαμβάνεται η διδασκαλία της Θεωρίας της Εξέλιξης, στην πράξη αυτή έχει περιοριστεί ακόμη περισσότερο. Στο Λύκειο δεν διεξάγεται σε καμία τάξη...

Τελικά οι μαθητές σε όλο το διάστημα της φοίτησής τους στο σχολείο, έχουν μόνο μία ευκαιρία να διδαχθούν τη Θεωρία της Εξέλιξης: στο τέλος της Γ΄ Γυμνασίου. Και χωρίς να είναι βέβαιο ότι αυτή πάντα αξιοποιείται...

Μόνο στο Κάνσας;

Σε απόσπασμα παλαιότερου άρθρου του («Το Βήμα», 12 -9-1999) ο κ. Σ. Αλαχιώτης έγραφε: «Υποκριτικές αποφάσεις... Η διδασκαλία της Βιολογίας στη Δευτεροβάθμια εκπαίδευση πρέπει να αρχίσει να δίνει ιδιαίτερη έμφαση στη μελέτη του ζωικού κόσμου μέσα από την εξέλιξη... Ποιος έχει δικαίωμα να στερήσει από οποιονδήποτε τη γνώση; ... Και δεν υπάρχει μεγαλύτερη υποκρισία από το να εμποδίζουμε τη νεολαία μιας χώρας (ή μιας πολιτείας, όπως στο Κάνσας, π.χ.) από τη γνώση».

Από το 2000 όμως περίπου (και επί προεδρίας του κ. Σ. Αλαχιώτη στο Παιδαγωγικό Ινστιτούτο) άρχισε να εκδίδεται κάθε χρόνο έως και σήμερα η απόφαση για την αφαίρεση του κεφαλαίου «Εξέλιξη» από την εξεταστέα και διδακτέα ύλη της Βιολογίας Γ ΄Λυκείου, από το ΥΠΕΠΘ. Πώς εξηγείται άραγε αυτό;

Οπως μας ενημέρωσε ο πρόεδρος της Πανελλήνιας Ενωσης Βιοεπιστημόνων κ. Μ. Παπαδάκης, η ΠΕΒ θεωρεί ότι «αποτελεί μείζον επιστημονικό και εκπαιδευτικό ατόπημα ότι εξαιρείται από τη διδασκαλία το σημαντικότερο ίσως επιστημονικό επίτευγμα στην ιστορία του πολιτισμού μας». Και γι’ αυτό το θέμα, ο βουλευτής Κ.Β. Κεγκέρογλου απηύθυνε το 2006 αναφορά στο Υπουργείο Παιδείας. Στην απάντησή του το υπουργείο (30-11-2006) αναφέρθηκε στο περιεχόμενο του Προγράμματος για την εξέλιξη στο Γυμνάσιο και στην Γ΄ Λυκείου (κεφάλαιο που αφαιρείται) επισημαίνοντας ότι το κεφάλαιο δεν περιλαμβάνεται στην εξεταστέα ύλη τα τελευταία χρόνια, λόγω του περιορισμού της ύλης για τις εξετάσεις. (Οπως όμως διαπιστώσαμε με τον κ. Παπαδάκη, όλα τα χρόνια από το 2000 περίπου και μετά αφαιρείται το ίδιο κεφάλαιο, αυτό της Εξέλιξης.)

Για την εξέλιξη του σχολείου μας...

Είναι πλέον απαραίτητο να ξεπεραστούν όποιες προκαταλήψεις ή αγκυλώσεις, να αναγνωριστεί η σημασία της κύριας και ενοποιητικής θεωρίας της βιολογίας, της Θεωρίας της Εξέλιξης, για τον επιστημονικό εγγραμματισμό των Ελλήνων πολιτών. Είναι αναγκαίο να συμπληρωθούν ή τροποποιηθούν τα Αναλυτικά Προγράμματα (και κατά συνέπεια και τα σχολικά εγχειρίδια) ως προς το εννοιολογικό περιεχόμενο της Θεωρίας της Εξέλιξης. Για να είναι αποτελεσματικότερη η μελλοντική διδασκαλία σε μεγαλύτερες τάξεις για περισσότερους μαθητές θα πρέπει οι έννοιες να θεμελιώνονται με σωστό τρόπο από τις μικρές τάξεις. Στη Δευτεροβάθμια εκπαίδευση η Θεωρία της Εξέλιξης δεν μπορεί να συνεχίζει να περιορίζεται στη διδασκαλία στο Γυμνάσιο, αλλά να διαχέεται σε όλα τα μαθήματα της Βιολογίας.

Για τον σκοπό αυτό όπως μας είπε ο κ. Μ. Παπαδάκης, η Πανελλήνια Ενωση Βιοεπιστημόνων «είναι σε διάλογο με τα Βιολογικά Τμήματα των Πανεπιστημίων ώστε να υποβληθεί ένα κοινό υπόμνημα προς το υπουργείο Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων που να υποστηρίζει τη διδασκαλία της εξελικτικής θεωρίας στο σχολείο. Διότι, σε τελική ανάλυση, όπως τονίζει ο πρόεδρος της ΠΕΒ η παραγκώνισή της αποτελεί και «μείζον πολιτικό ατόπημα, αφού η εκτελεστική εξουσία της Πολιτείας ακολουθεί τη γνωστή τακτική, παρά τις αντίθετες απόψεις τόσο των επιστημονικών φορέων, όσο και των Πανεπιστημιακών Τμημάτων, της Ακαδημίας Αθηνών και του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου».

* Η Λουκία Πρίνου είναι βιολόγος, εκπαιδευτικός, διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Αθηνών.