Τα όρια της κερδοσκοπίας και της χειραγώγησης

Ένοχη η κερδοσκοπία για το αυξημένο ενεργειακό και διατροφικό κόστος, αλλά υποστηριχτές της υπογραμμίζουν ότι προσφέρει πολλά οφέλη στην αποτελεσματική λειτουργία της αγοράς.

Της Ελένης Στεργίου
hstergiou@kathimerini.gr

Πολυσυζητημένη είναι η συμβολή των κερδοσκόπων στις παγκόσμιες οικονομικές κρίσεις, που έχει βιώσει η ανθρωπότητα. Οι τιμές του πετρελαίου έχουν διπλασιαστεί μέσα σε ένα χρόνο, το κόστος των τροφίμων έχει καταγράψει άνοδο κατά 46% από το 2006 και οι τιμές των μετοχών στα διεθνή χρηματιστήρια χαρακτηρίζονται από μεγάλες διακυμάνσεις και πολλοί μιλούν για κερδοσκοπικές κινήσεις.

Ωστόσο, η κερδοσκοπία με την ετυμολογική της λέξη δεν είναι και τόσο «κακή», αφού εννοεί την τοποθέτηση κεφαλαίου από επενδυτές με σκοπό τη μεγαλύτερη απόδοση, κάτι το οποίο είναι πολύ λογικό, αφού κανείς δεν τοποθετεί χρήματα με σκοπό να τα χάσει. Σημειώνεται ότι, ως οικονομικός όρος καταγράφεται για πρώτη φορά το 1778 και σε αυτό συμπεριλαμβάνονται κινήσεις όπως αγορά, κατοχή, πώληση και βραχυπρόθεσμες αγοροπωλησίες μετοχών, ομολόγων, εμπορευμάτων, νομισμάτων, ακινήτων και γενικά οποιωνδήποτε προϊόντων που αποφέρουν κέρδος, κυρίως, λόγω των διακυμάνσεων στις τιμές τους. Αλλά, ας μην ξεχνάμε ότι ως πρώτος κερδοσκόπος αναφέρεται ο Θαλής ο Μιλήσιος. Για να δείξει ότι είναι σοφός και ότι μπορεί να πλουτίσει, νοίκιασε, με ελάχιστο ενοίκιο, πολύ νωρίς όλα τα ελαιοτριβεία της Μιλήτου και της Χίου αξιοποιώντας αστρολογικές ενδείξεις ότι θα επακολουθούσε καλή σοδειά λαδιού!

Η Goldman Sachs, μια από τις πιο δραστήριες επενδυτικές τράπεζες στο κλάδο της ενέργειας, προσπάθησε να εξηγήσει τις διαφορές μεταξύ των κερδοσκόπων και των επενδυτών. Οι κερδοσκόποι και οι επενδυτές έχουν διαφορετικούς οικονομικούς ρόλους στις προθεσμιακές αγορές εμπορευμάτων. Ο κερδοσκόποι, σύμφωνα, με την τράπεζα φέρνουν στην επιφάνεια και ενημερώνουν σχετικά με το μέλλον της προσφοράς και της ζήτησης, ενώ οι επενδυτές αγοράζουν και πωλούν μηχανικά και, κατά συνέπεια, δεν φέρνουν πληροφορίες στην αγορά, με αποτέλεσμα να μην κινούν τις τιμές, όπως κάνουν οι κερδοσκόποι.

Ο ΟΠΕΚ, ο οργανισμός των πετρελαιοπαραγωγών χωρών του κόσμου, που βρίσκεται υπό την ηγεσία της Σ. Αραβίας έχει κατηγορηθεί για κερδοσκοπία. Το καρτέλ, το οποίο καθορίζει την προσφορά του πετρελαίου στην αγορά, έχει κατηγορηθεί ότι φταίει για το διπλασιασμό των τιμών. Οι δηλώσεις των μελών του οργανισμού για προβλήματα στην τροφοδοσία της αγοράς ή οι προβλέψεις τους για τη μελλοντική τιμή του πετρελαίου έχει προκαλέσει μέσα σε μια μέρα μεγάλη άνοδο της τιμής του.

Υπάρχουν και άλλοι που ρίχνουν νερό στο μύλο της κερδοσκοπίας. Είναι οι μεγάλοι επενδυτικοί οίκοι, καθώς έχει παρατηρηθεί ότι, όταν κάνουν δηλώσεις ή εκτιμήσεις μέσω των εκθέσεών τους, προκαλούν άνοδο ή πτώση στις τιμές είτε μετοχών είτε συμβολαίων εμπορευμάτων είτε του αργού. Είναι οι λεγόμενες προσδοκίες, οι οποίες δημιουργούνται από τέτοιου είδους εκτιμήσεις. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η εκτίμηση της Morgan Stanley ότι η τιμή του πετρελαίου θα φτάσει τα 150 δολάρια μέχρι τις 4 Ιουλίου. Η αγορά προεξοφλούσε την εκτίμηση αυτή, με αποτέλεσμα η τιμή του να καταγράφει αλλεπάλληλα ρεκόρ.

'Eρευνες του FBI

Η όλη αυτή φημολογία περί κερδοσκοπίας έχει δημιουργήσει μια διεθνής επιχείρηση εντοπισμού των κερδοσκόπων που φουσκώνουν τις τιμές του πετρελαίου και στις δύο πλευρές του Ατλαντικού. Μετά τις έρευνες των αμερικανικών εποπτικών αρχών στις αγορές πετρελαίου και την «εισβολή» του FBI στην υπόθεση subprime, η Βρετανική Επιτροπή Κεφαλαιαγοράς προσπαθεί να περιστείλει περιπτώσεις πωλήσεων μετοχών... «αέρα», με αφορμή την υψηλή μεταβλητότητα που παρουσιάζουν οι μετοχές ορισμένων από τις μεγαλύτερες τράπεζες της Μ. Βρετανίας. Ο διευθυντής του FBI Ρόμπερτ Μιούελερ, είχε αναφέρει τον Απρίλιο στο Κογκρέσο ότι είχε διαπιστώσει «υπέρογκη αύξηση» υποθέσεων που αφορούσαν τη χορήγηση στεγαστικών δανείων σε άτομα με κακό πιστωτικό ιστορικό.

Από τις 22 Μαΐου, όταν είχαν κυκλοφορήσει στην αγορά φήμες και στοιχεία που έδειχναν υψηλό ποσοστό κερδοσκοπίας, οι τιμές του πετρελαίου σημείωσαν κάμψη και έπεσαν κάτω από τα 130 δολάρια.

Έχει θετικά η κερδοσκοπία;

Η εταιρεία του Βίκτορ Νιεντερχόφερ που βραβεύθηκε το 1996 ως το νούμερο ένα hedge fund περιγράφει σε άρθρο του «Η κερδοσκοπία ως ήρωας» τα πλεονεκτήματά της. Για παράδειγμα, όταν η συγκομιδή είναι μικρή και δεν μπορεί να ικανοποιήσει την κατανάλωση τότε κάνουν την εμφάνισή τους οι κερδοσκόποι με σκοπό να επωφεληθούν από τη σπανιότητα, αγοράζοντας. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα να αυξηθούν οι τιμές και η έλλειψη προσφοράς να κρατήσει παραπάνω.

Από την άλλη πλευρά, όταν η τιμή είναι υψηλότερη, από ό, τι πιστεύουν οι κερδοσκόποι, τότε πουλούν. Αυτό μειώνει τις τιμές, την ενθάρρυνση της κατανάλωσης και των εξαγωγών και συμβάλλει στη μείωση του πλεονάσματος. Μια άλλη υπηρεσία, σύμφωνα με βιβλίο, που παρέχεται από τους κερδοσκόπους είναι ότι μέσω του ρίσκου που λαμβάνουν για να κερδίσουν χρήματα διοχετεύουν ρευστότητα στην αγορά.

Όπως αναφέρει το περιοδικό The Economist, παρά τη φήμη τους, οι κερδοσκόποι του πετρελαίου παρέχουν μια ζωτική υπηρεσία. Βοηθούν τους αερομεταφορείς και άλλους μεγάλους καταναλωτές πετρελαίου να προφυλαχθούν από την άνοδο των τιμών και να μειώσουν έτσι το ρίσκο. Βοηθούν επίσης τους παραγωγούς να προβλέψουν ακριβέστερα τα μελλοντικά κέρδη τους και τους επιτρέπουν να επεκτείνουν τις δραστηριότητές τους με μεγαλύτερη σιγουριά και να δανείζονται φθηνότερα. Ετσι, άλλωστε, θα μειωθεί η τιμή του πετρελαίου σε βάθος χρόνου.

Η πιστωτική, η πετρελαϊκή και διατροφική κρίση από την πλευρά της κερδοσκοπίας

Η μεταφορά του ρίσκου από τους ισολογισμούς των τραπεζών στο κοινό και τους επενδυτές μέσω τιτλοποιήσεων, αγνοούσε το ύψος του κινδύνου και ήταν επιρρεπής στις τότε υψηλές αποδόσεις. Η μεταφορά αυτή επέτρεπε στις τράπεζες να δανείζουν άφοβα σε μη φερέγγυους δανειολήπτες με αποτέλεσμα οι πρώτες μη αποπληρωμές δανείων να αποκαλύψουν στα μέσα του 2007 τον κακό υπολογισμό του αναληφθέντος ρίσκου από πολλούς επενδυτές. Η κρίση επεκτάθηκε και εκτός ΗΠΑ, αφού πολλές ευρωπαϊκές τράπεζες είχαν στο ενεργητικό τους τίτλους που βασίζονταν σε δάνεια subprime (στεγαστικά υψηλού κινδύνου).

Η κερδοσκοπία στα συμβόλαια μελλοντικής εκπλήρωσης των εμπορευμάτων έχει συμβάλει στη διατροφική κρίση, καθώς πολλοί επενδυτές «τράβηξαν» δισεκατομμύρια δολάρια από μετοχές και ομόλογα και τα τοποθέτησαν στην αγορά εμπορευμάτων. Το αποτέλεσμα; Από το Μάρτιο του 2007 μέχρι το Μάρτιο του 2008, η παγκόσμια τιμή ρυζιού έχει αυξηθεί κατά 74%, το σιτάρι κατά 130%, κατά 31% το καλαμπόκι και η σόγια κατά 87%. Τα επόμενα δέκα χρόνια αναμένεται περαιτέρω αύξηση των τιμών ως και 50%, σύμφωνα με τον Οργανισμό Τροφίμων και Γεωργίας.

Η τιμή του πετρελαίου πρώτα αναρριχήθηκε από τα 60 στα 80 δολάρια το βαρέλι, έπειτα από τα 80 στα 100 και το Μάιο του 2008 ξεπέρασε και τα 145 δολάρια. Κινητήριος μοχλός για την εκτίναξη των τιμών σε επίπεδα-ρεκόρ είναι και οι κερδοσκοπικές επενδύσεις σε εμπορεύματα, όπως επισημαίνουν αναλυτές.

www.kathimerini.gr
Πηγές: Financial Times, Victor Niederhoffer, The Wall Street Journal, February 10, 1989, Bloomberg, The Economist, Reuters