ΚΕΙΜΕΝΟ: ΝΙΚΟΛΙΑ ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ, ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ: ΝΙΚΟΣ ΕΞΑΡΧΟΠΟΥΛΟΣ

Στη διάρκεια του οδοιπορικού μας ανακαλύψαμε έξι, μικρές και μεγάλες ιδιωτικές συλλογές, με ιστορικούς θησαυρούς και λαογραφικά εκθέματα που αποκτήθηκαν με μεγάλη προσπάθεια και προσωπικό κόστος.

Λαογραφικό Μουσείο Αγάπιου Τόλη

Δεν θα μπορούσε να υπάρξει καλύτερη αφετηρία στην περιπλάνησή μας στα ζαγοριανά μουσεία από τη συνάντησή μας με τον Αγάπιο Τόλη. Αφού μας φίλεψε ελληνικό καφέ και μας παρότρυνε να πιούμε τσίπουρο (παρά το ότι δεν είχε πάει ακόμα 11 το πρωί), μας άνοιξε την πόρτα του μουσείου του και των θησαυρών του. Αντικρίσαμε 55 χρόνια εντατικής συλλογής λαογραφικών ειδών με προσωπικό κόπο και στέρηση. Τα παλαιότερα εκθέματα του μουσείου, που αποτελείται από 8 σπίτια, αγγίζουν τα 300 χρόνια ζωής. Ανάμεσά τους ξεχωρίσαμε στολές από όλη την Ελλάδα, περίτεχνα μπαούλα, κοσμήματα, οικιακά σκεύη, χαλκώματα, αλλά και σαλόνια του 19ου αιώνα με πορσελάνινες σόμπες και διαφόρων ειδών κεντήματα. Στην ηλικία πια των ογδόντα, ο Αγάπιος Τόλης θυμάται: «Ξεκίνησα να μαζεύω νομίσματα και γραμματόσημα στα δέκα μου. Πιο σοβαρά, όμως, άρχισα από την ηλικία των είκοσι πέντε, όταν θύμωσα με τους γονείς μου».

Παρ' όλο που ο ίδιος υπήρξε παιδί της αγάπης, εξ ου και το όνομά του, οι γονείς του δεν τον άφησαν να παντρευτεί την κοπέλα που είχε επιλέξει. «Αυτή δεν κάνει για εσένα», του δήλωσαν κατηγορηματικά οι δικοί του. Ετσι κι αυτός αφοσιώθηκε σε μιαν άλλη αγάπη, τη λαογραφία, αφιερώνοντας όλη τη ζωή και την περιουσία του σε αυτήν. «Θέλω να μείνει (ως παρακαταθήκη) το όνομά μου, αφού δεν έκανα απογόνους», μας εξομολογείται. Το Λαογραφικό Μουσείο λειτουργεί από τη δεκαετία του '70 και ο ίδιος δεν κρύβει την υπερηφάνεια του για τα 33 βραβεία που έχει λάβει, με πιο σημαντικό αυτό από τον τότε Πρόεδρο της Δημοκρατίας Κωστή Στεφανόπουλο. Σήμερα, μάλιστα, προετοιμάζει πυρετωδώς το καινούργιο μουσείο, το οποίο θα στεγάζεται σε ένα τετραώροφο οίκημα 1.600 τετρ. μέτρων.

ΜΗΝ ΠΑΡΑΛΕΙΨΕΤΕ: Να δείτε τις πανέμορφες στολές και ειδικά αυτές της Κυρα-Φροσύνης (την έπνιξε ο Αλή Πασάς στη Λίμνη των Ιωαννίνων επειδή ερωτεύτηκε τον γιο του Μουχτάρ) και της Βασιλαρχόντισσας (πλούσια Ζαγορίσια, την οποία απήγαγαν οι ληστές ζητώντας λύτρα).
ΤΟΠΟΣ: Κήποι (19 χλμ. από τα Ιωάννινα, μετά το χωριό Καρυές).
ΩΡΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ: Ανοιχτά από 08.30 έως 13.00 & από 17.30 έως 20.30.
ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ: Τ/26530-71.826 ΕΙΣΟΔΟΣ: Ελεύθερη για το κοινό.

Μουσείο Παραδοσιακών Παλιών Επαγγελμάτων

Ενας άλλος κόσμος ανοίχτηκε μπροστά μας με το που περάσαμε το κατώφλι του Μουσείου Παραδοσιακών Επαγγελμάτων. Ενας ξεχωριστός χώρος, που παρασέρνει τους επισκέπτες σε ένα ταξίδι στην Ιστορία. Οι χώροι του μουσείου, που στεγάζεται στο παλιό σχολείο του χωριού του 1790, είναι πλημμυρισμένοι με αναμνήσεις από τα όμορφα αντικείμενα της συλλογής. Ο Μιχάλης Οικονομίδης, ο ιδιοκτήτης αυτής της συλλογής, αφιέρωσε και αυτός τη ζωή του στη συγκέντρωση σπουδαίου λαογραφικού υλικού.

Στον όροφο όπου στεγάζονται τα βαρέα επαγγέλματα μπορεί κανείς να δει πώς δούλευαν ο πεταλωτής, ο γεωργός και ο κηροπλάστης. Εργασίες οι οποίες σήμερα είτε έχουν ριζικά μεταβληθεί είτε έχουν εξαλειφθεί.

Η τοποθέτηση των εκθεμάτων με τη μορφή οργανωμένων εργαστηρίων, καθώς και οι ζωντανές περιγραφές του κυρίου Οικονομίδη, μας έκαναν να πιστέψουμε ότι ο σιδεράς εκείνη τη στιγμή σμίλευε το σίδηρο στο αμόνι του και ο κηροποιός έβγαζε τα φιτίλια από το κερί. Το σύνολο των εκτεθειμένων αντικειμένων υπολογίζεται ότι είναι 1.000 (επί συνόλου 3.000), τα οποία χρονολογούνται από το 1780 έως το 1950. Από τα ομορφότερα εκθέματα του μουσείου είναι τα σκηνικά από τις θεατρικές παραστάσεις του σχολείου στον Ελαφότοπο, που χρονολογούνται από το 1930 κι έπειτα.

Αν και το μουσείο ανακαινίζεται το διάστημα αυτό, εν τούτοις, ο κύριος Οικονομίδης θα σας αφήσει να επισκεφθείτε τις αίθουσες που βρίσκονται σε καλύτερη κατάσταση. Σύμφωνα με το χρονοδιάγραμμα των εργασιών, το λαογραφικό μουσείο θα είναι και πάλι σε πλήρη λειτουργία τον Ιούνιο.

ΜΗΝ ΠΑΡΑΛΕΙΨΕΤΕ: Να εντοπίσετε το αμερικανικό σακί για αλεύρι, ενθύμιο της οικονομικής βοήθειας που πρόσφεραν οι ΗΠΑ στην περιοχή του Ζαγορίου μετά το '40. Είναι πιθανό να είναι το τελευταίο που διασώζεται σήμερα, καθώς οι Ζαγοριανοί τα μεταποιούσαν εκείνες τις εποχές σε ρούχα.
ΤΟΠΟΣ: Ελαφότοπος (45 χλμ. από τα Ιωάννινα).
ΩΡΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ: Χωρίς σταθερό ωράριο λειτουργίας.
ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ: Τ/26530-22.538, 6936984590, κύριος Μιχάλης Οικονομίδης.
ΕΙΣΟΔΟΣ: Ελεύθερη για το κοινό.

Σαρακατσάνικη Στάνη

Το οδοιπορικό μας στο Ζαγόρι συνεχίστηκε με πορεία προς το Ηλιοχώρι, μια διαδρομή που ο χάρτης θα έπρεπε να είχε χαρακτηρίσει «πράσινη», λόγω της άγριας ομορφιάς του φυσικού τοπίου. Ανάμεσα στα πεύκα διακρίνονται ξαφνικά οι αχυρένιες καλύβες. Το κάθε τσελιγκάτο (σαρακατσάνικη κοινότητα) αποτελούνταν από 7 με 10 οικογένειες, σε ισάριθμες καλύβες, ενώ περιλαμβανόταν ακόμα και το Δασκαλοκάλυβο. Στην καλύβα αυτή ένας έμμισθος δάσκαλος παρέδιδε μαθήματα στα παιδιά, ενώ το βράδυ για να κοιμηθεί μετέτρεπε την ίδια τη σχολική έδρα σε κρεβάτι του... Ο Σπύρος Κατέρης, Σαρακατσάνος κτηνοτρόφος που ζει ένα σύγχρονο νομαδικό τρόπο ζωής, μας ενημερώνει ότι οι συντοπίτες του ζούσαν «σε καλύβες φτιαγμένες από ξύλο και άχυρο, μέχρι και τη δεκαετία του '60», ώσπου να ενταχθούν στα χωριά και οι τελευταίοι. Το καλοκαίρι το περνάει μαζί με τα ζώα του στο Σκαμνέλι, ώσπου να επιστρέψει, μετά τις 15 Νοεμβρίου, στο άλλο του χωριό, τα Σύβοτα Θεσπρωτίας. Με τη διαφορά, φυσικά, ότι οι Σαρακατσαναίοι παλαιότερα αντί για τζιπ χρησιμοποιούσαν μουλάρια για τις μετακινήσεις τους και οι άντρες πήγαιναν καβάλα στα ζώα, ενώ οι γυναίκες προπορεύονταν με τα πόδια. Αυτές άλλωστε έκαναν τότε όλες τις δουλειές: κουβαλούσαν τις βαρέλες με το νερό, ζύμωναν, έφτιαχναν τα κιλίμια κ.ά. Εάν βρεθείτε στην περιοχή τον Αύγουστο επισκεφθείτε τη Στάνη το πρώτο Σαββατοκύριακο του μήνα προκειμένου να παρευρεθείτε στο πανηπειρωτικό αντάμωμα των Σαρακατσάνων. Μια εντυπωσιακή εκδήλωση στην οποία λαμβάνουν μέρος περίπου 8.000 άτομα.

ΜΗΝ ΠΑΡΑΛΕΙΨΕΤΕ: Να συνομιλήσετε με τους Σαρακατσάνους που έρχονται στο καφέ της Στάνης για να ακούσετε τις αυθεντικές διηγήσεις τους.
ΤΟΠΟΣ: Ελαφότοπος (10 χιλιόμετρα από το Σκαμνέλι, στο δρόμο προς το χωριό Ηλιοχώρι).
ΩΡΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ: Ανοιχτά από 08.30 έως 15.00.
ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ: Τ/26530-22.762, κυρία Αθανασία Κοντογιάννη.
ΕΙΣΟΔΟΣ: Ελεύθερη για το κοινό.

Ριζάρειο Εκθεσιακό Κέντρο

Τα αυτοκίνητα αυξάνονται με το που φτάνει κανείς στον Ελαφότοπο, πατρίδα των αδερφών Ριζάρη. Οι μετέπειτα εθνικοί μας ευεργέτες, όντας ορφανά παιδιά, έφυγαν το 1750 για τη Ρωσία. Αγράμματοι, έγιναν έμποροι και συμμετείχαν ακόμη και στη Φιλική Εταιρεία. Σήμερα στο Μονοδένδρι, που βρίσκεται σε κοντινή απόσταση από τη γενέτειρά τους, εκτός από το Εκθεσιακό Κέντρο φιλοξενείται τόσο η Χειροτεχνική Σχολή (1979) όσο και το Οικοτροφείο του Ριζαρείου Ιδρύματος (1962). Μέχρι την προσεχή άνοιξη, στο Εκθεσιακό Κέντρο θα φιλοξενείται η έκθεση φωτογραφίας του Γάλλου Felix Sartiaux, του πρώτου αρχαιολόγου στη Φώκαια της Μικράς Ασίας.

ΜΗΝ ΠΑΡΑΛΕΙΨΕΤΕ: Να πιάσετε κουβέντα με τις κοπέλες της Σχολής όταν δουλεύουν στους χειροκίνητους αργαλειούς.
ΤΟΠΟΣ: Μονοδένδρι (39 χλμ. από τα Ιωάννινα).
ΩΡΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ:Ανοιχτά καθημερινά (εκτός Τρίτης) από 10.00 έως 17.00 και τις αργίες.
ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ: Τ/26530-71.573, 210-72.19.502, 210-72.10.661, κυρία Δήμητρα Μπαλατσού.
ΕΙΣΟΔΟΣ: Το εισιτήριο για το Εκθεσιακό Κέντρο κοστίζει 2 €, ενώ η είσοδος στη Σχολή είναι ελεύθερη.

Πολεμικό Μουσείο Καλπακίου

Το μουσείο αυτό χτίστηκε το 1975 για να θυμίζει την επιτυχημένη αντίσταση που σημείωσε ο Ελληνικός Στρατός κατά την πρώτη φάση του Ελληνοϊταλικού Πολέμου του 1940 - 41. Ανάμεσα στα εκθέματα θα διακρίνετε πυροβόλα όπλα, φορητό οπλισμό, στολές, φωτογραφίες, ανάγλυφο πίνακα της μάχης κ.ά. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν επίσης οι δύο λιθογραφίες της ίδιας εποχής που φτιάχτηκαν από το τότε υπουργείο Εσωτερικών σε συνεργασία με τη Σχολή Καλών Τεχνών, με σκοπό να ανεβάζουν το ηθικό του λαού. Ακόμα, εδώ θα δείτε και τη φωτογραφία του ανθυπολοχαγού Αλέξανδρου Διάκου - του πρώτου Ελληνα αξιωματικού (στρατηγός) που έπεσε μαχόμενος στο ελληνοαλβανικό μέτωπο. Ο Οδυσσεας Ελύτης έγραψε για τον πρόωρα αδικοχαμένο φίλο του στο περίφημο «Ασμα ηρωικό και πένθιμο».

ΜΗΝ ΠΑΡΑΛΕΙΨΕΤΕ: Να επισκεφθείτε τη σπηλιά του στρατηγείου της 8ης Μεραρχίας.
ΤΟΠΟΣ: Καλπάκι (30 χλμ. από τα Ιωάννινα).
ΩΡΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ: Ανοιχτά καθημερινά 09.30 - 14.00, Σάββατο 09.30 -18.00
ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ: Τ/26530-42.140
ΕΙΣΟΔΟΣ: Ελεύθερη.

Πασχάλειος Σχολή

«Στο μεσοχώρι πηγαίνετε και εκεί θα βρείτε τον Αποστόλη Ντιναλέξη», μας είπε στην είσοδο του χωριού ένας παππούς που καθόταν στην άκρη του γκρεμού, με ένα τουφέκι επ' ώμου, φυλώντας τις κατσίκες του. Αφού λοιπόν μάθαμε ότι «μεσοχώρι» ονομάζουν οι Ζαγορίσιοι την πλατεία του χωριού, κατευθυνθήκαμε εκεί για να βρούμε τον -ιδανικό-άνθρωπο που θα μας άνοιγε την περίφημη Πασχάλειο Σχολή. Τη φήμη της η Σχολή την οφείλει εν μέρει στη βιβλιοθήκη της, αλλά κυρίως στο πιο σπουδαίο έκθεμά της, τη «Χάρτα του Ρήγα». Εδώ φυλάσσεται ένα από τα 18 γνήσια αντίτυπα που διασώζονται στην Ελλάδα. Σύμφωνα με τα λεγόμενα, το πολύτιμο αυτό αντίτυπο κατέληξε εδώ έπειτα από την αγορά του από τον Κώστα Γεωργίου, έναν Καπεσοβίτη έμπορο που ζούσε το 1797 στη Βιέννη - χρονιά κατά την οποία τυπώθηκε η Χάρτα της Ελλάδος. Μην περιμένετε όμως να αντικρίσετε πίσω από τις προθήκες της Σχολής το πρωτότυπο, όσα χιλιόμετρα κι αν κάνατε, καθώς οι επισκέπτες δεν έχουν πρόσβαση σε αυτό.

Η Πασχάλειος Σχολή, που λειτουργούσε έως το 1985, χτίστηκε -από κληροδότημα των ομώνυμων Καπεσοβιτών αδερφών- το 1861 για να φιλοξενήσει το σχολείο του χωριού. Το ισόγειό της έχει διαμορφωθεί έτσι ώστε να αναπαριστά την παραδοσιακή ζαγορίσια κατοικία. Ετσι, το μαντζάτο ήταν το δωμάτιο όπου κοιμόταν και έτρωγε η οικογένεια πάνω στα μπάσια, τα στρώματα δηλαδή στο πάτωμα, δίπλα στο τζάκι, που χρησίμευαν ταυτόχρονα ως κρεβάτια και καναπέδες. Κατά την ξενάγηση θα δείτε ακόμη πλήθος εργαλείων που χρησιμοποιούνταν τους δύο προηγούμενους αιώνες.

ΜΗΝ ΠΑΡΑΛΕΙΨΕΤΕ: Μια και η πρωτότυπη «Χάρτα του Ρήγα» δεν εκτίθεται, δείτε σπάνιες εκδόσεις, τυπωμένες στη Λειψία. Ξεχωρίσαμε την Ιστορία του Θουκυδίδη, του 1816.
ΤΟΠΟΣ: Καπέσοβο (43 χλμ. από τα Ιωάννινα).
ΩΡΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ: Δεν λειτουργεί οργανωμένα. Στο «μεσοχώρι» ζητήστε στους χωριανούς να σας ανοίξουν.
ΕΙΣΟΔΟΣ: Ελεύθερη για το κοινό.